Zandkoliek

Zandkoliek
Zandkoliek

Zand in de darmen

Zand in de darmen

Eigenlijk zou dit artikel iets als "Zand in de darmen!" hebben moeten heten, maar deze pagina is waarschijnlijk beter vindbaar met de huidige titel. Maar ondanks de titel "zandkoliek" gaat dit artikel eigenlijk vooral over alles dat er aan zandkoliek voorafgaat, het herkennen en behandelen hiervan, en het voorkomen dat er daadwerkelijk gezondheidsklachten (waaronder zandkoliek) ontstaan. Dit artikel gaat dus eigenlijk over alles dat met "zand in de darmen" te maken heeft.

Oorzaken

Oorzaken

Om "zandproblemen" te kunnen voorkomen moet je uiteraard eerst weten op wat voor manieren paarden zand in de darmen kunnen verzamelen. "Het eten van zand natuurlijk" denk je wellicht, maar de sitatie is complexer dan dat. Het is onlogisch om te veronderstellen dat in de vrije natuur paarden bij bosjes sneuvelen door zandkoliek, er is bovendien geen data die deze veronderstelling ondersteunt. Paarden krijgen van nature tijdens het fourageren altijd wel wat zand binnen maar de darmen zijn in staat om zand ook weer te lozen. Maar waarom lijkt dit evenwicht vaak zoek bij door mensen gehouden paarden? Er zijn een paar redenen te bedenken waarom paarden teveel zand binnen krijgen en/of te weinig zand uitscheiden:

Bodemgesteldheid
"Zand" is in deze context eigenlijk een verkeerde term. Zandkoliek kan ook ontstaan door wat we vaak aanduiden als "aarde". Ook aarde bestaat voor het grootste deel uit niet-verteerbare en niet oplosbare bestanddelen, en het zijn deze deeltjes die zich in de darmen kunnen ophopen. Eigenlijk zouden we het in plaats van over "zand" over "los onverteerbaar bodemmateriaal" moeten hebben, maar dat leest wat ongemakkelijk. In dit artikel schrijven we dan ook gewoon "zand" maar houdt in gedachten dat we hier eigenlijk alle soorten losse onverteerbare bodemdeeltjes mee bedoelen.
Helaas bestaat de bodem van Nederland en Vlaanderen doorgaans uit los bodemmateriaal, in tegenstelling tot de natuurlijke leefgebieden van het paard die veelal veel steviger en rotsachtiger van samenstelling zijn. Het is goed mogelijk dat het paard van nature minder goed is aangepast aan een leven op onze bodem, een feit dat ook al wordt verraden door de hoeven die ook wat moeite hebben met onze veel te zachte ondergrond. Het ligt voor de hand om te veronderstellen dat als er meer los bodemmateriaal aanwezig is, de kans dat het paard er teveel van binnenkrijgt toeneemt.
Zandkoliek
Verankering vegetatie
Een ander probleem is dat de verankering van de weidevegetatie vaak te wensen overlaat. De plant raakt te gemakkelijk los en wordt met wortel en al opgegeten. Deze spreekwoordelijke "en al" bevat vaak grote hoeveelheden zand of ander bodemmateriaal. Voor het te gemakkelijk loslaten van de vegetatie zijn verschillende oorzaken te bedenken:
Opbrengstgericht hooien
Vaak worden bij het hooien de machines zo afgesteld dat er vooral maar geen kostbare sprietjes blijven liggen. De machine schraapt letterlijk over de grond, maar samen met de allerlaatste sprietjes verdwijnt er ook een hoop zand in het pak.
Zandkoliek
Eettijd
Een paard besteedt per etmaal zo'n 17 uur aan het bijeenscharrelen van zijn voedsel. De eettijd wordt maar voor een klein deel beïnvloed door het voedselaanbod, de tijd die het paard aan eten besteedt blijkt vooral in zijn genen te zijn voorgeprogrammeerd. In de praktijk betekent dit dat wanneer het door mensen verstrekte maaltje door het paard is opgegeten, in een doorgaans veel kortere tijdsduur dan de voorgeprogrammeerde eettijd, het paard zich de rest van deze periode zal willen blijven bezighouden met "eetbezigheden". In het ideale geval zal het paard zich "vermaken" door te grazen, maar is het gras te kort dan wordt de grasplant met wortel en al losgepeuterd en opgegeten. Of wanneer er hooi wordt gevoerd zal het paard overdreven zijn best doen om alle losse hooisprietjes van de grond te schrapen. Het komt volgens sommige bronnen zelfs vaak voor dat paarden om maar aan hun eetinstinct te voldoen zelfs puur zand gaan eten. De kans op zandkoliek wordt dan wel erg groot.
Vezelgebrek
Paarden worden vaak gevoed met voedingsconcentraten zoals bix, muesli's en andere graanproducten. Deze voedingsproducten bezitten vele gezondheidsnadelen, maar in deze context is vooral het gebrek aan vezels en volume dat een ongunstige invloed heeft. Dit gebrek aan vezels ontstaat niet zozeer door het directe gebrek aan vezels dat deze voedingsproducten bezitten, maar doordat deze voedingsconcentraten de plaats innemen van volumevol vezelhoudend voedsel zoals gras en hooi dat gerantsoeneerd wordt "omdat het paard anders te dik wordt". Per kilo energierijk krachtvoer wordt het paard vele kilo's aan vezelrijk ruwvoer onthouden. Deze korting op vezels en volume heeft in de context van zandkoliek twee nadelen:
Voederplek
Vaak wordt hooi verstrekt op of nabij een losse ondergrond. De grond wordt losgetrapt, en als er dan vervolgens hooi op valt of waait dan zal het paard gemakkelijk veel zand binnen kunnen krijgen tijdens het verzamelen van de hooisprietjes.
Te weinig beweging
Voor de darmen is het gunstig als het paard regelmatig in beweging is. Met "regelmatig" wordt in deze context "om de paar uur" bedoeld. Hierdoor verandert de stand van de darmen regelmatig zodat zand minder kans heeft om "uit te zakken". Eigenlijk kan het paard alleen maar aan voldoende beweging komen als het 24 uur per dag de mogelijkheid heeft om buiten te lopen. Zie ook ons artikel over huisvesting.

Het ontstaan van problemen

Het ontstaan van problemen
zandkoliek

Wanneer de hoeveelheid zand dat door het paard wordt opgenomen niet groter is dan de hoeveelheid die door de darmen kan worden afgevoerd dan is er eigenlijk geen probleem. Maar hoopt het zand zich op dan ontstaan er wel problemen. Het zand verzamelt zich op specifieke plekken (lager gelegen delen, in bochten, etc) waarbij vervolgens de bekleding van de darmwand door de schurende werking van het zand beschadigd raakt. Voedingsstoffen en vloeistoffen kunnen dan minder goed worden opgenomen. Het paard kan afvallen en diarree krijgen. Dit laatste komt in ongeveer 35% van de gevallen voor. Bij de meeste paarden merk je helaas niet zo heel veel. De prestaties van het paard kunnen afnemen doordat het minder goed voedingsstoffen kan opnemen en zich oncomfortabel voelt door de irritatie in zijn darmen.

Door de irritatie van de darmwand en de aanwezigheid van een zandmassa neemt de beweeglijkheid van de darmen af. Het zand kan nu minder gemakkelijk worden afgevoerd en zal zich nog sneller gaan ophopen. Wanneer de opeenhoping groter wordt zal ook de doorstroming van de darmen worden belemmerd. Gassen kunnen moeizamer ontsnappen; het paard kan gaskoliek krijgen. Pijn en spasmen rond de obstructie verminderen de doorstroming van de darmen nog verder. Abnormale darmbewegingen kunnen verdraaing of verplaatsing van de darm veroorzaken. Ook kan het zand uiteindelijk door de darmwand heen schuren. De darminhoud kan nu in de buikholte terechtkomen en fatale ontstekingen veroorzaken.

Gelukkig zullen de meeste paarden deze laatste stadia niet snel bereiken en zijn de gezondheidsproblemen van de voorgaande stadia nog volledig op te lossen. Het belangrijkste blijft een tijdige herkenning van problemen en risicofactoren en het op tijd treffen van passende maatregelen.

Symptomen

Symptomen

Over de symptomen van acute zandkoliek hoeven we eigenlijk niet te schrijven; zelfs voor leken is duidelijk dat er een calamiteit gaande is waarbij de expertise van een dierenarts dringend is gewenst. Het paard heeft duidelijk pijn, is onrustig, rolt, kijkt en schopt naar zijn buik, transpireert, eet niet meer, enzovoorts. In dit stadium kun je zelf niet meer zoveel doen en zijn de vooruitzichten ook bij interventie door een dierenarts niet gegarandeerd gunstig. In dit artikel concentreren we ons dan ook liever op het voorkomen van zandkoliek en het herkennen van signalen die de aanwezigheid van zand in de darmen verraden voordat er zandkoliek optreedt.

Signalen die op de waarschijnlijke aanwezigheid van zand kunnen duiden zijn:

Eetgedrag en leefsituatie
Zijn de geschetste situaties onder het kopje "Oorzaken" op jouw paard van toepassing? Dan kun je er sowieso wel van uitgaan dat de kans groot is dat het paard een zekere hoeveelheid zand binnen krijgt.
Zand in de waterbak
Controleer zo nu en dan of er veel zand ligt in de drinkbak van het paard. Ligt er veel zand dan is dit een aanwijzing dat het paard veel zand binnenkrijgt: als er tijdens het drinken veel zand uit de mond spoelt dan kan je er van uitgaan dat er ook veel zand zal zijn ingeslikt.
zandtest
Wij gebruiken voor deze test een afsluitbaar A4-zakje omdat dit het beste werkt. Het is belangrijk dat het zakje aan een hoek wordt opgehangen zodat het zand naar de diepst gelegen punt zakt. (Bij een bestelling Psyllium in onze webwinkel kun je desgewenst deze zakjes meebestellen)
Zand in de mest
Mestballen kun je gemakkelijk onderzoeken op de aanwezigheid van zand; zie onze animatie hiernaast. Het eindresultaat beoordeel je als volgt: In beide gevallen is de test niet compleet zonder een herhaling hiervan na een behandeling met een zandafdrijvend middel als psyllium. Is er dan ineens wel zand, of meer zand, dan is dit een indicatie dat de darmen niet voldoende zand uitscheiden en voortzetting en periodieke herhaling van een psylliumkuur wenselijk is.
Wisselende mest
Heeft het paard vaak zonder aanwijsbare reden afwisselend slappe mest en harde mest dan is het goed mogelijk dat zand in de darmen de boosdoener is. Nader onderzoek van de mest op zand voor en na een psylliumkuur is dan aan te raden.
Gezondheidsklachten
Heeft het paard soms weinig eetlust, heeft het een dikke buik maar blijft het verder te mager ondanks voldoende voedselaanbod, dan kan zand de boosdoener zijn. Ook hier is een nader onderzoek van de mest voor en na een psylliumkuur aan te raden.
Signalen die duiden op discomfort tijdens en/of na het rijden
De door het rijden veroorzaakte bewegingen laten het zand schuren tegen de binnenkant van de darmwand die hierdoor beschadigt en pijnsignalen afgeeft.

Voorkomen

Voorkomen

Wat kun je doen om de kans op opname van grote hoeveelheden zand te voorkomen:

Wat kun je doen om de uitscheiding van zand te verbeteren:

Reacties van lezers

Als je wilt reageren op de inhoud van deze pagina dan kun je dat hieronder doen.

Verwijzing

Verwijzing
www.paardnatuurlijk.nl

Teller